Hantavirüs Gemi Olayı: Yanlış Bilginin Viral Yayılımı Üzerine Bir Hatırlatma

Yıllar önce Clinical Infectious Diseases dergisinde kaleme aldığım “Enterohemorrhagic Escherichia coli Epidemic: The Sensitive Role of the Media in the Handling of Epidemics” başlıklı yazıda salgınların yalnızca mikrobiyolojik değil, aynı zamanda iletişimsel bir kriz olduğunu tartışmıştım. MV Hondius adlı yolcu gemisinde yaşanan son hantavirüs olayı, o dönemde vurguladığım pek çok dinamiğin bu kez dijital çağın hızında nasıl yeniden ortaya çıktığını gösteriyor.

MV Hondius’ta üçü ölümle sonuçlanan hantavirüs vakalarının bildirilmesi, elbette ciddiye alınması gereken bir enfeksiyon olayıdır. Ancak tıbbi gerçekler ile medyatik anlatı arasındaki fark kısa sürede açılmıştır. Bir yanda uluslararası kurumlar, eldeki veriler ışığında riskin küresel düzeyde düşük olduğunu vurgularken; diğer yanda “gizemli salgın”, “yeni küresel tehdit” ve “karanlık senaryolar” başlıkları hızla çoğalmaya başlamıştır. Salgınla ilgili ilk çerçeveyi kim kurarsa, sonraki tartışmalar büyük ölçüde o çerçevenin sınırları içinde kalmaktadır.

COVID-19 pandemisi bu tabloya yeni bir katman eklemiştir. Geleneksel medya ve haber dilinin yanı sıra bugün sosyal medya ve alternatif bilgi kaynaklarının rolü çok daha baskındır. Hantavirüs gemi olayı, COVID döneminde üretilmiş komplo teorilerinin ve anlatı kalıplarının ne kadar hazır beklediğini gözler önüne sermiştir. Aşı karşıtlığı, “laboratuvar ürünü virüs”, “küresel elitlerin nüfus azaltma planı” ve “ilaç şirketlerinin kâr komplosu” gibi söylemler, bu kez MV Hondius üzerinden hızla yeniden dolaşıma sokulmuştur. Bir kez kurulmuş bu anlatı kalıpları, yeni her olaya kolaylıkla uyarlanabilen hazır şablonlara dönüşmüş durumdadır.

Bu süreçte damgalama önemli bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Önceki salgınlarda belirli gıdalar ya da ülkeler nasıl haksız yere hedef haline geldiyse, bugün de hem gemi yolcuları hem de olayın başlangıç noktası olarak işaretlenen coğrafyalar benzer bir damgalanma riskiyle karşı karşıyadır. Hantavirüs, bilimsel olarak sınırlı bulaş özelliğine sahip olmasına rağmen, medyada ve sosyal medyada “her an, her yerden gelebilecek yeni bir salgın” imajıyla sunulabilmektedir. Gerçek risk ile algılanan risk arasındaki makas bu sayede yeniden açılmaktadır.

Bilimsel belirsizlik, bu tür dönemlerde en çok istismar edilen alanlardan biridir. Araştırmalar devam ederken kullanılan ihtiyatlı dil, kamuoyunda kimi zaman “kararsızlık” veya “gizleme” olarak algılanabilmektedir. Hantavirüs gemi olayında uzmanlar, “mevcut verilere göre küresel riskin düşük olduğunu, ancak durumun yakından izlendiğini” belirtirken; bazı haber başlıkları ve sosyal medya paylaşımları bu cümlelerin yalnızca “risk var” kısmını öne çıkarmıştır. Bilimsel belirsizliği dürüstçe ifade etmek etik bir zorunluluk olsa da, bu dürüstlük yanlış ellerde komplo teorilerine kolayca malzeme hâline gelebilmektedir.

Gemi, anlatının şekillenmesinde güçlü bir sembol olarak öne çıkmaktadır. Kapalı bir ortam, görece izole bir topluluk ve dış dünyadan kısmen kopuk bir yolculuk… Tüm bunlar, olayın gerçek epidemiyolojik boyutundan bağımsız olarak “esir alınmış yolcular”, “gizlenen gerçekler” ve “deney ortamı” gibi dramatik kurgulara uygun bir zemin sunar. “Virüsün yayıldığı gemi” ve “mahsur kalan yolcular” gibi ifadeler, verilerden bağımsız bir gerilim hikâyesi kurmakta; bu da risk iletişiminde ihtiyaç duyduğumuz sakin ve dengeli sesi çoğu zaman bastırmaktadır.

Bilgi akışındaki gecikmeler de spekülasyonu besleyen temel faktörlerdendir. İlk günlerde bulaşın nerede başladığı, kaç kişinin gerçekten enfekte olduğu ve insandan insana bulaşın tam sınırlarının ne olduğu net değildi. Bu belirsizlik döneminde sosyal medyada “bize her şeyi söylemiyorlar”, “gerçek vakalar saklanıyor” ve “asıl plan yakında ortaya çıkacak” türünde yorumlar hızla çoğalmıştır. Boş bırakılan her alanın söylentilerle doldurulması yeni bir olgu değildir; ancak dijital ekosistemde bu süreç çok daha hızlı ve çok daha görünür hâle gelmiştir.

Kuluçka süresi ve zaman faktörü de benzer şekilde çalışmaktadır. Hantavirüs için bildirilen uzun kuluçka süresi ve gemiden inen yolcuların birçok ülkeye dağılmış olması, “görünmeyen ama yaklaşan tehlike” hissini güçlendirmektedir. Bu durum, bilimsel olarak temkinli olmamız gereken bir alanı, komplo teorisyenleri için verimli bir spekülasyon zeminine dönüştürmektedir. Zaman gecikmesi, “asıl tabloyu henüz görmedik” iddiasını uzun süre canlı tutmaya elverişli bir araç hâline gelir.

Bütün bu tablo, medyanın ve sosyal medyanın salgın algısını nasıl şekillendirdiği sorusunu yeniden gündeme getirmektedir. Geleneksel medya, sosyal medya ve alternatif platformlar aynı anda hem bilgi hem de yanlış bilgi üreten bir ekosistem hâline gelmiştir. Bu ekosistemde yalnızca epidemiyolojik veriler değil, bu verilerin nasıl anlatıldığı da halk sağlığını doğrudan etkilemektedir. Virüsün gidişatını epidemiyoloji belirlerken, toplumun tepkisini büyük ölçüde anlatıların tonu belirlemektedir.

Buradan hareketle hem hantavirüs gemi olayı hem de gelecekte karşılaşacağımız diğer salgınlar için birkaç temel noktayı hatırlamakta yarar var. Birincisi, erken ve şeffaf iletişimdir. İlk saatlerde “bildiklerimizi, bilmediklerimizi ve ne yapmayı planladığımızı” açıkça ifade eden bir çerçeve, hem medyanın hem de kamunun tartışmasını daha sağlıklı bir zemine oturtabilir. İkincisi, riskin mümkün olduğunca sayısal ve somut örneklerle açıklanmasıdır; “düşük” ve “orta” gibi göreli ifadeler tek başına yeterli değildir. Üçüncüsü, teyit platformlarının ve bilimsel otoritelerin sosyal medya ile daha entegre, daha görünür şekilde çalışması, viral yanlış bilgilerin yarattığı hasarı azaltabilir.

Sonuç olarak, hantavirüs gemi olayı bana bir kez daha şunu hatırlattı: Virüsler biyolojik olarak yayılırken, yanlış bilgi duygusal ve algoritmik olarak yayılıyor. Birincisini kontrol altına almak için laboratuvarlara, saha ekiplerine ve kliniklere ihtiyaç duyuyoruz; ikincisini yavaşlatmak için ise en az onlar kadar güçlü bir iletişim altyapısına, medya okuryazarlığına ve sorumlu bir haber diline. Gelecekteki salgınlarda bu ortak dersi ne kadar iyi uygulayacağımız, yalnızca enfeksiyonun değil, “bilgi salgını”nın da boyutunu belirleyecektir.